**Merhabalar sevgili okurumuz,** Bu yazımızda sizlere öncelikle dolaşım sisteminin yapısını ve çalışma düzenini inceleyeceğiz. Ardından dolaşım sisteminde yaşanan bazı sağlık sorunlarından bahsedeceğiz. Son olarak da kalp krizini inceleyerek; kalp krizinin biyolojik olarak nasıl gerçekleştiği, günlük hayatımızdaki faktörlerin kalp krizi riskini nasıl etkilediği, kalp krizi riskini düşürmemizi sağlayabilecek faktörler ve kalp krizi riskinin önceden tahmin edilip edilemeyeceği konularına değinerek yazımızı tamamlayacağız. İyi okumalar. ## ## DOLAŞIM SİSTEMİNİN GENEL YAPISI VE ÇALIŞMA DÜZENİ İnsan vücudu, binlerce hücrenin bir arada uyum içinde çalıştığı kusursuz bir organizmadır. Dolaşım sistemi ise bu organizmanın en önemli parçalarından biridir. Dolaşım sisteminin temel yapısını kalp, damarlar ve kan oluşturur. Özelden genele gidecek olursak; kan, bütün dokulara ve organlara ulaşarak bu yapılara oksijen ve besin taşıyarak canlılığı sağlar. Aynı zamanda dokulara ve organlara iletilecek olan hormonlar, vitaminler ve mineraller kan aracılığı ile hedef organa taşınır. Bunların yanı sıra vücut sıcaklığını ve vücuttaki su-tuz dengesini korumak, kasların onarımını yapan proteinleri ve bağışıklık sisteminin çalışmasını sağlayan antijenleri bulundurmak da kanın görevleri arasındadır. Kan, aslında vücutta sistemlerin uyumunu sağlayan temel yapılardan biridir. Bu yapıyı organizma içinde, bir ağacın budaklanmış dalları gibi doğru dokulara ulaştıran yapı ise damarlardır. Damarlar; atardamar, toplardamar ve kılcal damar olmak üzere üçe ayrılır. Atardamar, oksijen bakımından temiz ve besin bakımından zengin olan kanı organlara ve dokulara taşır. Toplardamar ise bu temiz kanın organlarda ve dokularda kullanıldıktan sonra oksijen ve besin bakımından yetersiz hâle gelmesiyle oluşan kanı tekrar kalbe geri taşır. Kılcal damar ise atardamar ve toplardamar arasında bağlantı kurarak dokuların ve organların içine yerleşir ve kanın damarlar ile organlar arasında geçişini sağlar. Bu damarların yapısına bakacak olursak; atardamar genel olarak esnek ve dayanıklı bir yapıya sahiptir. Çünkü atardamar içerisinde bulunan kanın basıncı yüksektir. Ayrıca atardamar; bağ doku, kas doku ve endotel olmak üzere üç katmandan oluşur. Toplardamarlar ise atardamara kıyasla daha az esnek bir yapıya sahiptir ve içerisinde kanın geri akışını engelleyen kapakçıklar bulunur. Çünkü toplardamar içerisinde kan basıncı oldukça düşüktür. Atardamara benzer olarak üç katmandan oluşur ancak kas tabakası daha zayıftır. Kılcal damarlar ise tek katlı yassı epitel (endotel) yapıdan oluşur. Bu sayede madde geçişini kolaylaştırır ve damarlar ile dokular arasındaki madde alışverişini sağlar. Bütün bu sistemin çalışmasını sağlayan en temel organ ise kalptir. Kalp, vücutta bir pompa görevi görür. Kalp küçük ve büyük olmak üzere iki dolaşım gerçekleştirir. Büyük dolaşımda kan, kalpten bütün organlara doğru iletilir ve geri döner. Küçük dolaşımda ise dokulardan dönen oksijen ve besin bakımından yetersiz olan kan akciğere gönderilir, oksijen bakımından temizlenir ve kalbe geri döner. Kalp; sağ kulakçık, sağ karıncık, sol kulakçık ve sol karıncık olmak üzere dört odacıktan oluşur. Sol karıncık aort damarına bağlıdır. Aort damarı, en büyük atardamardır. Çünkü bütün vücuda dağılan kan ilk olarak aorttan geçer. Bu yüzden damar çeperine uygulanan basınç en fazladır. Aorttan vücuda dağılan kan, toplardamarlar aracılığı ile sağ kulakçığa döner. Sağ kulakçığa gelen kirli kan sağ karıncığa geçer ve buradan akciğere gider. Akciğerden dönen temiz kan sol kulakçığa döner, buradan sol karıncığa geçer ve bu döngü devam eder. Kalbin her pompalaması üç evrede gerçekleşir. İlk evrede kulakçıklar kasılır ve karıncıklar gevşer. Böylece kulakçıklardaki kan karıncıklara geçer. İkinci evrede karıncıklar kasılır ve kulakçıklar gevşer. Böylece sağ karıncıktaki kan akciğere, sol karıncıktaki kan ise tüm vücuda yayılır. Son evre ise dinlenme evresidir. Bu evrede kalp kası gevşer ve kulakçıklardaki kanın bir kısmı pasif olarak karıncıklara geçer. Bu evreler sırasıyla 0,1 sn, 0,3 sn ve 0,4 sn sürer. Yani her bir döngü toplamda 0,8 sn sürer. Kulakçıklar ile karıncıklar arasında kapakçıklar bulunur. Bu kapakçıklar kanın kulakçıklardan karıncıklara geçişini kontrol eder. Karıncıklar ile atardamarlar arasında bulunan kapakçıklar sayesinde ise karıncıklarda depolanan kanın akışı kontrol edilir. ## DOLAŞIM SİSTEMİNDE YAŞANAN BAZI SAĞLIK SORUNLARI Bütün bu durumlara baktığımızda dolaşım sisteminin hayatımızdaki yerinin önemini ve ne kadar karmaşık bir sistem olduğunu anlamış oluyoruz. Peki dolaşım sisteminde gerçekleşen sağlık sorunları nelerdir ve nasıl oluşurlar? · **Hipertansiyon:** Kan damarlarındaki basıncın normal değerin üstüne çıkmasıdır. Bu durum kalbin kanı pompalarken zorlanmasına neden olur. Uzun vadede kalp, böbrek ve beyin damarlarına zarar verir. · **Varis:** Toplardamardaki kapakçıklarda oluşan tahribat nedeniyle kan geri kaçar ve damarların genişlemesine neden olur. Bu durum cilt yüzeyinde belirgin hâle gelir. · **İnme:** Beyne giden kan akışı kesilir veya beyne giden damarlardan biri yırtılırsa beyin hücreleri oksijensiz kalır. Bu durum vücudun bir kısmında veya genelinde felce neden olur. ## KALP KRİZİ VE KALP KRİZİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER Bu hastalıklar, dolaşım sisteminde görülen yaygın sağlık sorunlarından sadece birkaç tanesidir. Bunların yanında yazımızın ana konusu olan ve en yaygın görülen rahatsızlık kalp krizidir (miyokard enfarktüsü). Kalp krizi genel olarak kalp kasına oksijen gitmemesi sonucunda kalbin oksijensiz kalması ve kalp kası ölümünün gerçekleşmesidir. Bu durum, kalbe giden ve kalp kasını besleyen koroner arter damarlarında tıkanma ile oluşur. Koroner damarlarda oluşan plaklar patladığında tıkanma yaşanmaktadır. Bunun en büyük sebebi ise damar sertliğidir. Damar sertliği oluşmasının birden fazla nedeni vardır. Bunlara bakacak olursak: · **Plak oluşumu:** Damar duvarında kolesterol, yağ vb. maddelerin birikmesi sonucu plak oluşur. Bu plak patladığı durumda plağın içinde bulunan trombositler etrafa yayılır ve fibrinojenden oluşan fibrin iplikleri trombositlerin etrafını sararak pıhtı oluşumuna neden olur. Sertleşen damar esneklik yeteneğini kaybeder ve damar tıkanır. Bu nedenle kalbe kan gitmez ve kalp krizi meydana gelir. Plak oluşumuna neden olan başlıca faktörler: · **Sigara kullanımı:** Fazla sigara kullanımı sonucunda damarlar daralır ve damar duvarları zayıflar. Nikotin kalp atış hızını ve tansiyonu yükseltir. Bu durum kalp krizi riskini oldukça artırır. · **Yüksek kolesterol:** Kandaki LDL (kötü kolesterol) fazlalığı damar çeperinde birikir. Bu birikme plak oluşumuna yol açar. · **Sağlıksız beslenme:** Aşırı yağlı ve tuzlu besinler tüketmek vücuttaki yağ oranını, kolesterolü ve tansiyonu yükseltir. Bu nedenle kalp krizi riski artar. · **Hareketsiz yaşam:** Spor yapmak, hatta sadece günde yürümek kalp krizi riskini oldukça azaltır. Vücutta kaslar kasıldığında bu kaslarda bulunan toplardamarlara dışarıdan bası uygular ve böylece dolaşıma destek olur. Bu nedenle günlük düzenli olarak yapacağımız kısa bir yürüyüş bile kalp sağlığımız için çok yararlıdır. Hareketsiz ve sedanter geçirilen bir hayat kalp sağlığı için oldukça zararlıdır. · **Stres:** Yoğun stresli geçen günlük yaşam vücutta adrenalin miktarını artırır ve bu nedenle tansiyon yükselir. · **Genetik:** Günlük hayatımız dışında ailemizden gelen genler de kalp krizi riskimizi etkiler. Ailede kalp krizi öyküsü varsa kalp krizi riski yükselir. Ayrıca genetiğimiz; kolesterol, tansiyon ve diyabet gibi faktörleri etkileyebilir. · **Obezite:** Fazla kilo vücut yükünü artırarak kalp yorgunluğunu artırır. Obezite; vücut yağ oranına, şekere ve tansiyona etki ederek damar yapısının zamanla zarar görmesine neden olur. · **Alkol:** Aşırı alkol kullanımı ritim bozukluğuna ve tansiyonun yükselmesine neden olur. Bunlar kalp krizine etki eden başlıca faktörlerdir. Bu faktörler nedeniyle kalp krizi geçirme riski yüksek olan bir kişi: · Günlük düzenli hareket ederek (Günlük düzenli spor yapmak, özellikle bacak kaslarını çalıştırmak, damarların kasılmasına yardımcı olarak dolaşımın düzelmesine katkı sağlar.) · Beslenme düzeni oluşturarak (Besinlerde yağ, tuz vb. daha dengeli kullanarak tansiyonun dengede kalmasına yardımcı olur. Sebze ağırlıklı beslenmek ve kızartma yerine haşlama ile fırınlama tekniklerini kullanmak daha sağlıklı bir beslenme düzeni oluşturabilir.) · Uyku düzeni oluşturarak (Tüm organlarımız gibi kalbimizin de dinlenmeye ihtiyacı vardır. Düzenli uyku, bazal metabolizmanın düzenli olmasını sağlayarak dolaşım sistemine yardımcı olur.) kalp krizi geçirme riskini azaltabilir. ## KALP KRİZİ RİSKİ ÖNCEDEN TAHMİN EDİLEBİLİR Mİ? Kalp krizi geçirme riskini önceden tahmin etmek, daha doğrusu kesin bir sonuç ortaya koymak pek mümkün değildir. Ancak bazı durumlar bize önceden fikir verebilir. Kalp krizi çok ani gerçekleşen ve hızlı sonuç veren bir sağlık sorunudur. Bu yüzden ilk tedavi ve hızlı müdahale çok önemlidir. Peki nasıl erkenden önlem alabiliriz? Bildiğimiz üzere kalp krizi; kalbe giden ve kalbi besleyen koroner arter damarlarında pıhtı oluşumu nedeniyle damarların tıkanması sonucunda kalp kasının ölümüyle gerçekleşir. Vücudumuzdaki bazı veriler bize bu durum hakkında fikir verebilir. Bunlardan bazıları şu şekildedir: · **Genetik faktörler:** Ailenizde kalp krizi öyküsü var ise siz de kalp krizi risk faktörünün içerisindesinizdir. Çünkü birçok durumda olduğu gibi kalp krizi de genetiğe bağlıdır. · **Yaş:** Vücudumuzdaki tüm organlar gibi kalbimiz de bizimle beraber yaşlanmaktadır. Bu yüzden kalp krizi riski yaş arttıkça doğru orantılı şekilde artmaktadır. · **Cinsiyet:** Kalp krizi, kadınlara oranla erkeklerde daha fazla görülmektedir. Özellikle menopoz öncesinde kadınlarda salgılanan östrojen hormonu damarları koruyucu etki göstermekte ve aterosklerozu geciktirmektedir. · **Günlük yaşantı:** Pek önem verilmese de kalp krizindeki en önemli faktörlerden biri günlük yaşantımızdır. Çünkü günlük yaptığımız birçok şey kalp krizini etkileyebilir. Örneğin uyku saatimiz, yeme alışkanlıklarımız, sigara ve alkol kullanımımız gibi. Bu yüzden sağlıklı ve düzenli bir günlük yaşantı kalp sağlığını doğrudan etkiler. · **Tansiyon:** Koroner damarların tıkanması durumunda tansiyon değerlerinde değişiklik görülebilir. Bu sebeple risk faktöründe olan hastalar düzenli şekilde tansiyon ölçümlerini yaptırmalıdır. · **Kolesterol:** Koroner damarların tıkanmasına neden olan plaklarda kolesterol bulunur. Bu nedenle vücutta kolesterol seviyesinin fazla olması durumunda plak oluşumunda artış görülebilir. Bu sebepten dolayı düzenli aralıklarla kolesterol seviyesi takip edilmelidir. · **Kan şekeri:** Kan şekeri yüksek olduğunda şeker damar yapısına zarar vererek aterosklerozu hızlandırır ve plak oluşumuna neden olur. · **SpO2 (Kandaki oksijen satürasyonu):** SpO2 bizim için önemli faktörlerden biridir. Çünkü damarın tıkanması sonucu kalp kasına oksijen gitmez ve kalp oksijen bakımından beslenemez. Bu sebepten dolayı kalp kası ölümü gerçekleşir. Bu nedenle SpO2 değeri anlık olarak ölçülebilir. Çünkü gece uyurken geçirilen uyku apnesi bile kalp krizi ile doğrudan ilişkilidir ve uyku apnesinin en önemli belirtisi kandaki oksijen satürasyonunun düşüşüdür. Bu değerler bize kalp krizi riskimiz ve kalp sağlığımız hakkında %100 olmasa da yüksek oranda fikir verir. Bu yüzden günlük tansiyonumuzu ve SpO2 değerimizi (burada bir akıllı saatten yararlanılabilir), aylık olarak ise kolesterolümüzü ve kan şekerimizi ölçtürmekte fayda vardır. Bu yazımızda sizleri dolaşım sistemi ve kalp krizi hakkında bilgilendirmeyi amaçladık. Umarız ki faydalı olmuştur. Okuduğunuz için teşekkürler. Bilimle ve sağlıcakla kalın. **Hasan Tarık DOĞAN** ## KAYNAKÇA Alpman, A. (2024). Elektrokardiyogram (EKG). Antman, E. M., & Braunwald, E. (2014). Acute myocardial infarction. In _Braunwald's Heart Disease: A Textbook of Cardiovascular Medicine_ (10th ed., pp. 1119-1142). Elsevier. Arya, S. K., Solanki, P. R., & Malhotra, B. D. (2008). Fundamentals and applications of biosensors. _Biosensors and Bioelectronics, 23_(7), 1083–1100\. Arslan, H., & Doğan, V. (2015). Biosensors in biomedical applications. _Journal of Medical Engineering & Technology, 39_(6), 292-300\. Arya, S. K., Sharma, R., & Gupta, N. (2008). Recent advancements in biosensor technology for medical diagnostics. _Trends in Analytical Chemistry, 27_(4), 271-282\. Balkaya, M., & Kızılkaya, G. (2015). Stroke and cardiovascular disease: An integrative approach. _Journal of the Neurological Sciences, 357_(1-2), 1-9\. Chrysafides, J., & Celi, L. A. (2014). The role of biomarkers in critical care medicine. _American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine, 189_(8), 971-980. Evrim Ağacı (2025). (10.01.2025 tarihinde erişildi) Fleg, J. L., & Miller, M. (2013). Atherosclerosis, cardiovascular disease, and aging. _American Journal of Cardiology, 111_(3), 49-58. Fuster, V., & Gersh, B. J. (2008). Coronary artery disease: Pathophysiology, diagnosis, and treatment. _The Lancet, 372_(9632), 236-248. Gibson, C. M., & Murphy, S. A. (2002). The TIMI Study Group. Thrombolysis in Myocardial Infarction: Current and Future Directions. _American Heart Journal, 143_(5), 937-943. Goldberger, A. L., & Bretschneider, A. C. (2009). Fractal and complexity in cardiovascular dynamics. _Progress in Cardiovascular Diseases, 52_(3), 258-265. Özdemir, M. (2014). The role of biomarkers in cardiovascular disease diagnosis. _Turkish Journal of Medical Sciences, 44_(5), 789-795\. Kim, D., Lee, S., & Park, J. (2019). Electrochemical biosensors for environmental monitoring and pollution detection. _Environmental Science & Technology, 53_(6), 3051-3061. Katz, A. M. (2012). _Physiology of the heart_ (5th ed.). Lippincott Williams & Wilkins. Keskin, H., & Kızılkaya, G. (2017). Biyosensörler ve kardiyovasküler hastalıklar: Tanı ve tedavi uygulamaları. _Biyoteknoloji Dergisi, 22_(4), 28-33\. Klabunde, R. E. (2017). _Cardiovascular physiology concepts_ (2nd ed.). Lippincott Williams & Wilkins. Kumar, V., Abbas, A. K., & Aster, J. C. (2018). _Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease_ (9th ed.). Elsevier. Leenhardt, A., & Davy, J. M. (1999). The mechanisms of arrhythmias and their treatment. _European Heart Journal, 20_(12), 918-924\. Libby, P., & Theroux, P. (2005). Pathophysiology of coronary artery disease. _The Lancet, 366_(9495), 265-276. Li, Y., Liu, Z., & Sun, X. (2021). Recent developments in biosensors for early cancer detection. _Biosensors and Bioelectronics, 171_, 112722. Liu, Y., Wang, J., & Zhang, L. (2020). Application of electrochemical biosensors in environmental monitoring. _Environmental Science & Technology, 54_(15), 9440-9449. Messerli, F. H., & Williams, D. H. (2007). The benefits of antihypertensive treatment. _Journal of the American College of Cardiology, 49_(9), 907-913. Pirie, K., Peto, R., & Doll, R. (2013). The long-term risks of smoking and the benefits of smoking cessation: A prospective study. _The Lancet, 381_(9865), 2031-2040. Sanchez, R. A., & Hlatky, M. A. (2002). The clinical implications of coronary artery disease. _Journal of the American College of Cardiology, 40_(5), 1041-1050. Sullivan, S. (2007). The epidemiology of cardiovascular disease. _Annual Review of Public Health, 28_, 155-174. Yılmaz, M., & Şahin, M. (2021). The role of biosensors in diagnosing cardiovascular diseases. _Biosensors and Bioelectronics, 170_, 112666. Zipes, D. P., & Jalife, J. (2013). _Cardiac electrophysiology: From cell to bedside_ (7th ed.). Saunders Elsevier. Wang, J., Ouyang, A., & Li, Z. (2017). Development of electrochemical biosensors for disease diagnostics. _Biosensors and Bioelectronics, 94_, 72-84\. Zeng, X., Zhang, Y., & Liu, L. (2019). Nanotechnology-based biosensors for early detection of cancer biomarkers. _Journal of Nanobiotechnology, 17_(1), 43. Xie, Y., Wang, H., & Li, Z. (2017). Advances in nanomaterial-based electrochemical biosensors for medical diagnostics. _Sensors and Actuators B: Chemical, 240_, 1177-1187. Wang, L., Zhang, Y., & Shi, L. (2020). Development of nanomaterial-based biosensors for detection of infectious diseases. _Journal of Nanobiotechnology, 18_(1), 63.